Myślenie wymaga wysiłku i energii dostarczanej do mózgu. Ten wysiłek niejednokrotnie widać na twarzy. A mimo to, myślenie utrzymuje się i trwa, wspierane mechanizmami ewolucji. I to jest niezwykła zagadna. Rodzi się pytanie o biologiczny sens myślenia.

Już wcześniej zadawałem (i odpowiadałem) pytanie kiedy naukowiec jest szczęśliwy. Poza sytuacjami, gdy jest szczęśliwy tak jak każdy inny, „normalny” człowiek, naukowiec bywa szczęśliwy wtedy, gdy coś odkryje. Endorfiny (w uproszczeniu hormony szczęścia) wydzielają się w mózgu, adrenalina krąży w krwiobiegu, organizm przepełnia poczucie szczęścia… Naukowcom, mędrcom lub myślicielom (jakkolwiek byśmy ich nie nazwali) wydaje się, że dotknęli tajemnicy, że coś więcej o świecie się w głowie ułożyło i nie jest on już tak bardzo niezrozumiały, tajemniczy, chaotyczny. To egzaltacja, że zbliżyło się trochę do zrozumienia i poczucia sensu! Nawiązujac do popkultury chciałoby się napisać "umysłowy orgazm" (bo do seksualnosci wszystko sprowadzamy we współczesnej kulturze popularnej i masowej).

Jednak i ta przyjemność nie jest obca każdemu człowiekowi. Bowiem w chwilach osobistych odkryć, kiedy wiedza się w głowie jakoś porządkuje, gdy sami odkrywamy wcześniej nie znane nam związki między zdarzeniami, obiektami przyrodniczymi czy relacjami, też wydziałają się w mózgu endorfiny. Różnica być może jest jedynie taka, że naukowiec chyba częściej tego szczęścia doświadcza… bo więcej czasu na myślenie przeznacza. A przynajmniej powinien. Kiedy myślimy i staramy się zrrozumiec świat wokół nas – też jestesmy naukowcami, mędrcami, filozofami. Też w chwilach odkryc wydzielaja się endorfiny, dające poczucie szczęścia.

Wspomniany związek endorfin z odkryciami w zasadzie nie jest jakąś rewelacją czy biologiczną sensacją. Te biochemiczno-molekularne mechanizmy odczuwania szczęścia biolodzy badają od dawna i potrafią opisać. Niezwykłe w tym jest zupełnie coś innego. Niezwykłe jest to, że w procesie ewolucji ukształtował się ten mechanizm "nagrody" premiującej wysiłek myślenia i poznawania świata.

Ważne z biologicznego punktu widzenia czynności mają ewolucyjnie utrwalone mechanizmy „zachęty”, swoistego wewnętrznego nagradzania. Bez tych wewnętrznie odczuwanych przyjemności nie bylibyśmy skłonni do różnorodnego wysiłku. Życie biologiczne istnieje na Ziemi około 4 miliardów lat. Od początku głównym problemem organizmów żywych było zdobywanie pożywienia. Zdobywanie energii w pożywieniu szeroko rozumianym wymaga wysiłku ciągłego zabiegania, starania się o zasoby środowiska jak i ciągłego przystosowywania się do zmienających się warunków. Odżywianie się (dostarczanie energii niezbędnej do życia) w formie tofosyntezy czy zjadania innych organizmów (roślinożerność, drapieżnictwo) wymaga mozołu i trudu, ciągłej pogoni, detoksykacji trucizn (broń obronna ofiar). Lenictwo wydaje się być czymś przyjemniejszym i łatwiejszym…

Przetrwały tylko te gatunki, które nie „zapomniały” o odżywianiu się i nie „leniły” się w zdobywaniu trudnego pożywienia. My również odczuwamy przyjemność w czasie posiłku. Czy gdyby nie ta wewnętrznie odczuwana przyjemność, to zmusilibyśmy się do wysiłku zdobywania pożywienia? Coś wiedza o tym kobiety, codzienne trudzace się "nad garami" a dwaniej w kolejkach… Ten mechanizm "przyjemności" musiał się wykształcić, inaczej byśmy nie przetrwali jako gatunek (i dziesiątki milionów innych gatunków).

Mniej więcej 2 miliardy lat temu wśród organizmów żywych wykształciło się rozmnażanie płciowe. A więc połowę czasu istnienia, życie ziemskie nie znało płci… i dobrze się miało. Jaki jest więc sens rozrzutnego rozmnażania płciowego?  W biosferze efektem był gwałtowny wzrost różnorodności biologicznej na wszystkich poziomach, powstały organizmy wielokomórkowe z ogromną różnorodnością typów. Ale rozmnażanie płciowe to również duży wysiłek dla każdego organizmu (wiemy o tym dobrze, a kobiety, które rodziły – jeszcze więcej). Zatem wewnętrzny popęd i odczuwanie przyjemności w akcie seksualnym wydaje się czymś oczywistym i zrozumiałym z ewolucyjnego punktu widzenia.

Odżywianie się i rozmnażanie są niezbędnymi do przetrwania czynnościami żywych organizmów. Wewnętrzny mechanizm odczuwania przyjemności i różnorodnych sygnałów biologicznych, w tym endorfin, jest oczywistym mechanizmem.

Myślenie pojawiło się mniej więcej około miliona lat temu. Skoro w czasie odkryć  wydzielają się endorfiny, a my odczuwamy przyjemność, to jest to jakiś mechanizm ewolucyjny, niezwykle ważny dla naszego życia. Myślenie wymaga wysiłku, potrzebuje energii. Gdyby nie endorfiny czy tracilibyśmy czas i energię na wymyślanie i odkrywanie? Co bym nas zmusiło do uczenia się – wspołcześnie w szkole spędzamy już ponad 20 lat!!! A potem dochodzi kształcenie ustawiczne, pomijając własne, indywidualne samokształcenie i uczenie się (kształcenie nieformalne i pozaformalne).

Tu pojawia się zasadnicze pytanie o sens, czyli dlaczego myślenie jest tak ważne dla życia? Dlaczego jesteśmy szczęśliwi poznając świat wokół nas? I to jest ta wielka tajemnica, przed jaką stajemy. Znamy biochemiczny mechanizm wydzielania endorfin w mózgu, ale nie wiemy jaki jest sens tego, że myślenie jest tak ważne. Odżywianie umożliwia trwanie życia, rozmnażanie płciowe zapewniło ogromną różnorodność i ekspansję. A po co nam zdolność myślenia i możliwość odkrywania tajemnic świata? Dlaczego – dla jednych ewolucja, dla innych Stwórca – zadbali o to, żeby człowiek (i cała ludzkość, łacznie z "szarymi obywatelami" i najmnijeszymi prostaczkami) chciał poznawać wszechświat, rozgryzać jego tajemnice i odczuwać w tym procesie przyjemność?

Uprawianie nauki zawodowo czy tylko amatorsko, jest źródłem dogłębnej przyjemności. Przyjemności w zasadzce taniej, dostępnej dla każdego i chyba bez negatywnych skutków ubocznych. Osobiście nie spotkałem się z potrzebą kierowania kogokolwiek na „odwyk” z powodu myślenia i odkrywania.

Tak, myślenie wymaga wysiłku, ale nie boli za bardzo, bo mamy wewnętrzny mechanizm "samoznieczulania" się (endorfiny) i mobilizowania się do wysiłku (adrenalina). Rozmyślanie o tajemnicach świata i jego sensie jest "rozrywką" i biologiczną przyjemnościa, dostępną od zaraz dla każdego. Wszystko co trzeba mamy ze sobą (nie rzeba kupować), a oprócz mózgu potrzebna tylko ciekawość i postawa otwarta. Każde dziecko to ma w nadmiarze. A dorośli… wsytarczy, że nie będą się starzeli :). Ba, naukowo udowodniono, że osoby aktywne umysłowo (duchowo) żyją dłużej.