Krajobraz rolniczy, ochrona bioróżnorodności i biogospodarka czyli o bankach ekosystemów

DSCN9251

W stosunku do trwania ekosystemu (i krajobrazu w sensie ekologicznym) żyjemy krótko. Nie dostrzegamy więc zmian, jakie się nieustannie dokonują. I nie zdajemy sobie sprawy, że przyroda, jaka oglądamy jest inna niż ta, którą widzieli nas przodkowie. Ba, nawet nasi rodzice. Zmiany następują tak szybko, że przyroda dzieciństwa jest też inna niż przyroda, widziana oczami dorosłego człowieka. Uświadomiłem sobie to patrząc na pola. W moim dzieciństwie na polach stały kupki (stygi) zżętego zboża. Teraz widać duże pola z ciukami różnego kształtu. Wizualnie zupełnie inny krajobraz. Ale przecież to nie tylko estetyka ale i duże zmiany bioróżnorodności. Na krajobraz z sentymentem patrzą zarówno artyści jak i ekolodzy.

Na ogół atrakcje dzikiej przyrody kojarzymy z lasem i jeziorami. Krajobraz rolniczy wydaje się nieciekawy i przekształcony. Ale prawdą jest tylko to drugie. Krajobraz użytkowany rolniczo jest ciekawy nie tylko dla malarzy i fotografów ale i dla naukowców oraz ma wartość w ocalaniu różnorodności biologicznej, ważnej także dla biogospodarki.

Warto przy okazji przypomnieć, że lasy i jeziora też są mocno ukształtowane przez działalność człowieka. Pierwotne puszcze już od tysiącleci były wypalane, wycinane a na coraz większych polanach powstawały pastwiska i pola uprawne. Wraz z tymi zmianami siedliskowymi pojawiały się w naszym krajobrazie coraz to nowe gatunki roślin i zwierząt. Zając, bocian biały, kuropatwa kojarzą się nam z zanikającą i dziką przyrodą, a przecież to typowi mieszkańcy krajobrazu rolniczego. Teraz napływa do nas fala kolejnych gatunków, po części związanych ze zmianami klimatu ale jeszcze bardziej z powodu zupełnie nowych przekształceń krajobrazu (sposobu uzytkowania). Widzimy więc nawłoć kanadyjską, dab czerwony, niecierpka himalajskiego, jenoty, raka amerykańskiego itd. Takich roslin czy zwierząt nie widzieli nasi przoddkowie.

Krajobraz rolniczy i związana z nim przyroda zmienia się wraz ze sposobem użytkowania rolniczego. W ostatnich dziesięcioleciach zmiany są szczególnie szybkie i głębokie. Najpierw była to gospodarka żarowa: ludność epoki brązu wypalała fragment lasu i zakładała swoje małe pola uprawne. Po kilku latach gleba ulegała wyjałowieniu i takie pole pozostawiano jako pastwisko. Ale po 20-30 latach ludność przenosiła się w inne miejsce a na dawne pola i pastwiska wkraczał ponownie las. Mała dygresja – czy skoro tak krótko się mieszkało w jednym miejscu, to czy warto było budować trwałe i wymagające dużego wysiłku domostwa?

Zatem pierwotna puszcza ze średniowiecza nie była taka pierwotna i dziewicza jakby się nam wydawało. Była w części ukształtowana przez człowieka. Tak jak i przez inne zwierzęta – obecność roślinożerców kształtuje ekosystem. Te zależności są oczywiście obustronne. Gdy zwiększyła się gęstość zaludnienia dawny sposób gospodarowania nie był już możliwy. W średniowieczu pojawiła się trójpolówka ze wspólnymi pastwiskami. Las też był pod wpływem wypasu, czyli obecności świń i bydła. Teraz leśnicy-ekologowie zastanawiają się jak ten las wyglądał. I rodzą się pomysły eksperymentów, żeby stare rasy zwierząt (bo odporne) wprowadzić gdzieś do lasu i zobaczyć jaki skutek wywrze takie gospodarowanie. I porównać do ekosystemu kształtowanego przez żubry i jelenie. Czekać trzeba będzie zapewne kilkadziesiąt lat na pełne wyniki. Ale dzięki temu uda się zrozumieć przeszłość… a w konsekwencji i teraźniejszość. Że długo trwa taki eksperyment? No cóż, ekologia tak ma, długo się czeka na efekty eksperymentu.

Ale wróćmy do przekształceń lasu. Jeszcze później – po podziale ziemi- w krajobrazie liczne były miedze i małe pola. Takie ekstensywne rolnictwo jest już w zaniku – „wymiera” jak dinozaury. A wraz ze zmianą użytkowania zmienia się i przyroda. Wiele gatunków „chwastów” jak i zwierząt (nawet „szkodników”) jest obecnie zagrożonych wyginięciem. W krajobrazie widzimy wielohektarowe uprawy monokultur. Wraz z brakiem miedz i „nieużytków” znikają kolejne gatunki roślin zielnych, wiele gatunków owadów, ptaków i drobnych ssaków. Duże i ciężkie maszyny wymagają wczesnego, wiosennego osuszenia pół, aby mogły wjechać i nie ugrzęznąć. Skutkuje to coraz liczniejszymi osuszającymi melioracjami. Z krajobrazu rolniczego znikają torfowiska i małe zbiorniki wodne. Na to nakładają się zmiany klimatu.

Zmienia się krajobraz rolniczy. Ślady tych zmian obserwować można w różnych miejscach naszego regionu. Czy potrafimy rozpoznać gatunki roślin i zwierząt, związane z pierwotną puszczą, gatunki typowe dla dawnego rolnictwa ekstensywnego oraz gatunki „obce” (przybyszów z XX i XXI wieku) ? Rozpoznać w terenie i opowiedzieć ich historię? Archeolodzy, szukający starych grodzisk Prusów zastanawiają się także nad szatą roślinną. Czy po tylu wiekach od powstania tych warowni, gdzie w terenie pozostał tylko ledwo widoczny pagórek, jest jeszcze jakaś „pamięć przyrody” – specyficzne gatunki roślin? Botanicy nazywają je archeofitami. Bo ekosystemy zmieniają się wolno, wraz z sukcesją i koewolucją (cenofilogeneza), składających się na nie gatunków.

Dziedzictwem przyrodniczym regionu (a zatem i atrakcją turystyczną) są nie tylko lasy i jeziora, pozornie dziewicze. Tym dziedzictwem jest także krajobraz rolniczy, który się zmienia. Dlatego warto chronić dawny krajobraz, tak jak chroni się lasy i jeziora w rezerwatach przyrody. Ale jak chronić krajobraz rolniczy? Przede wszystkim chroniąc procesy. A to nie będzie takie łatwe. Może przynajmniej w skansenach albo jako atrakcja turystyczna? Bo wtedy spadek dochodów, wynikający z mniejszej wydajności rekompensowany będzie innymi źródłami dochodów. Chroniąc dawne ekosystemy chronić trzeba dawne zawody i sposoby gospodarowania ziemią.

Tak jak są banki genów tak być może pora pomyśleć o bankach ekosystemów?

Reklamy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s